บทนำ

หลายคนคุ้นกับคำแนะนำว่า “ควรขูดหินปูนทุก 6 เดือน” ขณะที่บางคนไปตรวจฟันแล้วได้รับคำแนะนำให้นัดถี่กว่านั้น หรือยังไม่จำเป็นต้องขูดในครั้งนั้น จึงเกิดคำถามว่าความถี่ที่เหมาะสมจริง ๆ คือเท่าไร และการใช้เครื่องมือขูดหินปูนซ้ำ ๆ จะทำให้เคลือบฟันบาง ฟันห่าง หรือฟันโยกหรือไม่

คำตอบไม่ได้ขึ้นอยู่กับปฏิทินเพียงอย่างเดียว แต่ขึ้นกับปริมาณคราบและหินปูน สุขภาพเหงือก ความลึกของร่องเหงือก ประวัติโรคปริทันต์ ความสามารถในการทำความสะอาดที่บ้าน การสูบบุหรี่ โรคประจำตัว และปัจจัยอื่นของแต่ละคน การตรวจประเมินจึงสำคัญกว่าการกำหนดช่วงเวลาตายตัวสำหรับทุกคน

คราบจุลินทรีย์และหินปูนต่างกันอย่างไร?

คราบจุลินทรีย์หรือคราบพลัค (dental plaque) เป็นแผ่นคราบเหนียวที่มีแบคทีเรียเกาะบนผิวฟันและตามแนวเหงือก คราบชนิดนี้ก่อตัวอยู่เสมอ แต่สามารถควบคุมได้ด้วยการแปรงฟันและทำความสะอาดซอกฟันอย่างสม่ำเสมอ หากปล่อยคราบไว้นาน แร่ธาตุในน้ำลายจะทำให้คราบแข็งตัวเป็น หินปูน (calculus หรือ tartar)

เมื่อแข็งตัวแล้ว หินปูนจะยึดติดกับผิวฟันและไม่สามารถกำจัดออกได้อย่างเหมาะสมด้วยแปรงสีฟันหรือไหมขัดฟัน หินปูนไม่ได้เป็นเพียงคราบสีที่มีผลต่อความสวยงาม แต่พื้นผิวที่ขรุขระทำให้คราบจุลินทรีย์เกาะเพิ่มได้ง่ายและอาจสัมพันธ์กับการอักเสบของเหงือก การขูดหินปูนจึงเป็นการกำจัดสิ่งสะสมที่การดูแลด้วยตนเองไม่สามารถนำออกได้

สัญญาณที่อาจบอกว่าควรตรวจสุขภาพเหงือก

• มีคราบแข็งสีเหลือง น้ำตาล หรือดำเกาะตามคอฟันหรือด้านหลังฟันหน้า
• เหงือกแดง บวม หรือมีเลือดออกเวลาแปรงฟันและใช้ไหมขัดฟัน
• มีกลิ่นปากหรือรสผิดปกติในปากต่อเนื่อง
• เหงือกร่น ฟันดูยาวขึ้น หรือเสียวบริเวณคอฟัน
• ฟันเริ่มโยก ตำแหน่งฟันเปลี่ยน หรือมีหนองบริเวณเหงือก

อาการเหล่านี้มีได้จากหลายสาเหตุและไม่สามารถวินิจฉัยจากการสังเกตเพียงอย่างเดียว โดยเฉพาะฟันโยก หนอง เหงือกบวมมาก หรืออาการปวด ควรพบทันตแพทย์เพื่อประเมินโดยไม่รอถึงรอบนัดตามปกติ

การขูดหินปูนทั่วไปต่างจากการทำความสะอาดใต้เหงือกอย่างไร?

คำว่า “ขูดหินปูน” มักถูกใช้รวมกัน แต่เป้าหมายและความลึกของการรักษาอาจแตกต่างกัน จึงควรทราบว่าตนเองได้รับการดูแลแบบใด

การขูดหินปูนเพื่อดูแลสุขภาพช่องปากทั่วไป

เป็นการกำจัดคราบจุลินทรีย์ คราบสี และหินปูนที่อยู่เหนือเหงือกหรือบริเวณตื้นใกล้ขอบเหงือก เหมาะกับผู้ที่ไม่มีร่องลึกปริทันต์หรือการสูญเสียกระดูกรองรับฟันที่ต้องรักษาเฉพาะทาง อาจมีการขัดผิวฟันหลังทำเพื่อช่วยลดคราบตกค้างและทำให้ผิวสัมผัสเรียบขึ้น

การขูดหินปูนและเกลารากฟันเพื่อรักษาโรคปริทันต์

หากมีร่องลึกระหว่างเหงือกกับฟัน หินปูนใต้เหงือก หรือกระดูกที่รองรับฟันถูกทำลาย อาจต้องทำความสะอาดลึกลงไปถึงผิวรากฟัน ซึ่งเรียกว่า scaling and root planing หรือการทำความสะอาดผิวรากแบบไม่ผ่าตัด บางกรณีต้องใช้ยาชาเฉพาะที่ แบ่งทำหลายบริเวณ และนัดประเมินซ้ำหลังเหงือกมีเวลาฟื้นตัว

การขูดทั่วไปจึงไม่ใช่สิ่งเดียวกับการรักษาโรคปริทันต์ และไม่ควรใช้ความถี่เดียวกันโดยอัตโนมัติ การวัดร่องเหงือก ตรวจเลือดออก และพิจารณาระดับกระดูกจากภาพรังสีเมื่อมีข้อบ่งชี้ จะช่วยให้เลือกวิธีดูแลได้เหมาะสมกว่า

ขูดหินปูนควรทำบ่อยแค่ไหน?

ไม่มีหลักฐานที่สนับสนุนว่าทุกคนจำเป็นต้องขูดหินปูนตามช่วงเวลาเดียวกัน การนัดทุก 6 เดือนเป็นช่วงที่พบได้บ่อยและช่วยให้หลายคนจดจำง่าย แต่ไม่ใช่กฎตายตัว การนัดตรวจสุขภาพช่องปากและการตัดสินใจว่าควรขูดหินปูนหรือไม่ควรพิจารณาตามความเสี่ยงและผลตรวจในแต่ละครั้ง

ผู้ที่เหงือกแข็งแรงและควบคุมคราบได้ดี

หากแปรงฟันและทำความสะอาดซอกฟันได้ทั่วถึง ไม่มีเลือดออก ไม่มีร่องลึก และหินปูนสะสมไม่มาก ทันตแพทย์อาจกำหนดระยะตรวจและทำความสะอาดให้เหมาะกับแต่ละคน ไม่จำเป็นต้องขูดเพียงเพราะครบกำหนดวันที่กำหนดไว้โดยไม่มีข้อบ่งชี้

ผู้ที่มีเหงือกอักเสบหรือหินปูนสะสมเร็ว

ผู้ที่มีเลือดออกตามไรฟัน คราบสะสมง่าย ใส่เครื่องมือจัดฟัน สูบบุหรี่ มีภาวะปากแห้ง หรือทำความสะอาดบางบริเวณได้ยาก อาจต้องได้รับการติดตามและทำความสะอาดถี่ขึ้นในช่วงหนึ่ง พร้อมปรับวิธีดูแลที่บ้านเพื่อลดการสะสมกลับมา

ผู้ที่เคยเป็นโรคปริทันต์

หลังการรักษาโรคปริทันต์ มักต้องเข้าสู่ระยะดูแลประคับประคองหรือ periodontal maintenance การนัดอาจถี่ประมาณทุก 3–4 เดือนในผู้ป่วยบางราย หรือทุกไม่กี่เดือนตามความรุนแรงของโรค การสูญเสียกระดูก ภาวะเลือดออก การสูบบุหรี่ เบาหวาน การควบคุมคราบ และการตอบสนองต่อการรักษา เมื่อสภาวะคงที่ ระยะนัดอาจได้รับการปรับอีกครั้ง

ความถี่ของ “การตรวจฟัน” และ “การขูดหินปูน” ไม่จำเป็นต้องเป็นช่วงเดียวกันทุกครั้ง การตรวจอาจพบว่ายังไม่ต้องขูด หรือพบว่าต้องทำความสะอาดเฉพาะบางบริเวณ จึงควรให้ผลตรวจเป็นตัวกำหนดแผนมากกว่าการนับเดือนเพียงอย่างเดียว

ปัจจัยใดทำให้บางคนต้องดูแลถี่กว่าคนอื่น?

• ประวัติโรคปริทันต์: ร่องเหงือกลึกและกระดูกที่สูญเสียไปทำให้ต้องเฝ้าระวังการกลับเป็นซ้ำ
• การสะสมคราบและหินปูนเร็ว: เกี่ยวข้องได้กับตำแหน่งต่อมน้ำลาย ลักษณะฟัน การทำความสะอาด และองค์ประกอบของน้ำลาย
• การสูบบุหรี่หรือใช้ยาสูบ: เพิ่มความเสี่ยงของโรคปริทันต์และอาจบดบังอาการเลือดออกของเหงือก
• โรคเบาหวานที่ควบคุมได้ไม่ดี: อาจสัมพันธ์กับการอักเสบและความรุนแรงของโรคเหงือกที่มากขึ้น
• ภาวะปากแห้งหรือยาบางชนิด: ทำให้คราบสะสมและปัญหาช่องปากบางอย่างเกิดง่ายขึ้น
• เครื่องมือจัดฟัน ฟันซ้อน หรือวัสดุบูรณะหลายตำแหน่ง: อาจเพิ่มบริเวณที่เข้าถึงยาก
• การตั้งครรภ์และการเปลี่ยนแปลงของฮอร์โมน: เหงือกอาจตอบสนองต่อคราบจุลินทรีย์มากขึ้นในบางคน
• ข้อจำกัดในการแปรงหรือทำความสะอาดซอกฟัน: เช่น ปัญหาการเคลื่อนไหว การมองเห็น หรือการใช้มือ

การนัดถี่ขึ้นไม่ได้หมายความว่าผู้ป่วยทุกคนต้องถูกขูดทั่วทั้งปากทุกครั้ง การดูแลอาจประกอบด้วยการประเมินเหงือก แนะนำเทคนิคทำความสะอาด กำจัดคราบเฉพาะจุด และติดตามบริเวณที่มีความเสี่ยง

ขูดหินปูนแล้วฟันเสียหายไหม?

เมื่อดำเนินการโดยบุคลากรทันตกรรมที่ผ่านการฝึกฝน ใช้เครื่องมือที่เหมาะสม และเลือกกำลังหรือแรงตามสภาพฟัน การขูดหินปูนมีเป้าหมายเพื่อนำคราบและหินปูนออก ไม่ใช่กรอเคลือบฟันให้บางลง เครื่องอัลตราโซนิกใช้การสั่นร่วมกับน้ำเพื่อช่วยแยกคราบแข็ง ส่วนเครื่องมือมือใช้ปลายที่ออกแบบให้แนบกับผิวฟันและรากฟันเพื่อกำจัดสิ่งสะสมอย่างควบคุม

อย่างไรก็ตาม หัตถการทุกชนิดควรมีข้อบ่งชี้และทำด้วยเทคนิคที่เหมาะสม การใช้เครื่องมือผิดวิธี ใช้แรงมากเกินไป หรือทำโดยผู้ที่ไม่ได้รับการฝึก อาจทำร้ายเหงือกหรือผิวรากได้ จึงไม่ควรซื้อเครื่องมือแหลมมาขูดหินปูนเองที่บ้าน

ทำไมหลังขูดแล้วรู้สึกเสียวฟัน?

หินปูนหนาอาจปิดคลุมบริเวณคอฟันหรือรากฟันที่เหงือกร่นอยู่เดิม เมื่อเอาหินปูนออก พื้นผิวดังกล่าวสัมผัสอุณหภูมิและสิ่งกระตุ้นมากขึ้น นอกจากนี้เหงือกที่อักเสบอาจหดตัวเมื่อบวมลดลง จึงทำให้รู้สึกเสียวได้ชั่วคราว ตามข้อมูลของ American Dental Association หลังการทำความสะอาดลึกอาจมีอาการปวดประมาณหนึ่งถึงสองวันและเสียวฟันได้ถึงราวหนึ่งสัปดาห์ แต่ระยะเวลาแตกต่างกันในแต่ละคน

ขูดหินปูนทำให้ฟันห่างหรือไม่?

ช่องที่เห็นหลังทำมักเป็นพื้นที่ที่เคยถูกหินปูนเติมอยู่ หรือเกิดจากเหงือกบวมที่ลดลงจนเห็นรูปร่างจริงของซอกฟันชัดขึ้น การขูดไม่ได้ดันฟันให้แยกออกจากกัน หากมีเหงือกร่นหรือกระดูกสูญเสียจากโรคปริทันต์อยู่ก่อน ช่องอาจดูเด่นขึ้นหลังการอักเสบลดลง

ขูดหินปูนทำให้ฟันโยกหรือไม่?

หินปูนไม่ใช่โครงสร้างที่ช่วยยึดฟัน แม้หินปูนจำนวนมากอาจเกาะเชื่อมฟันหลายซี่จนทำให้ดูเหมือนแน่น แต่โรคปริทันต์ที่อยู่ข้างใต้อาจทำลายกระดูกรองรับฟันไปแล้ว เมื่อเอาหินปูนออกจึงเพิ่งสังเกตเห็นการโยกที่มีอยู่เดิม การตรวจพบความโยกช่วยให้ทันตแพทย์ประเมินการพยุงฟันและวางแผนควบคุมโรค ไม่ควรเก็บหินปูนไว้เพราะกลัวฟันโยก

ขั้นตอนขูดหินปูนและอาการที่อาจพบหลังทำ

ก่อนเริ่ม ทันตแพทย์หรือบุคลากรทันตกรรมจะตรวจสภาพฟันและเหงือก อาจวัดร่องเหงือกและพิจารณาภาพรังสีเมื่อมีข้อบ่งชี้ จากนั้นใช้เครื่องอัลตราโซนิก เครื่องมือมือ หรือใช้ร่วมกันเพื่อกำจัดหินปูน อาจมีการขัดคราบบนผิวฟัน และให้คำแนะนำการแปรงหรือทำความสะอาดซอกฟันเฉพาะบุคคล

ผู้ที่มีเหงือกอักเสบหรือหินปูนมากอาจมีเลือดออกระหว่างทำ รู้สึกเสียว หรือระบมเล็กน้อยหลังทำ ส่วนการทำความสะอาดลึกใต้เหงือกอาจต้องใช้ยาชาเฉพาะที่และแบ่งทำหลายครั้ง อาการที่พบได้หลังทำ ได้แก่:

• เสียวต่อของเย็น ร้อน หรือหวานชั่วคราว
• เหงือกระบมหรือมีเลือดซึมเล็กน้อยในช่วงแรก
• รู้สึกว่าฟันสะอาดขึ้น ผิวลื่นขึ้น หรือซอกฟันเปิดมากขึ้น
• เหงือกดูยุบลงเมื่อการบวมลดลง โดยเฉพาะผู้ที่มีโรคปริทันต์

ควรติดต่อคลินิกหากมีอาการปวดรุนแรงขึ้น เลือดออกไม่หยุด บวมมาก มีไข้ มีหนอง หรืออาการเสียวไม่ดีขึ้นตามช่วงเวลาที่ทันตแพทย์แนะนำ เพราะอาจต้องตรวจหาสาเหตุอื่นร่วมด้วย

ดูแลตัวเองอย่างไรหลังขูดหินปูน?

• แปรงฟันต่ออย่างนุ่มนวล: ใช้แปรงขนนุ่มและยาสีฟันผสมฟลูออไรด์ ไม่ควรงดแปรงเพราะกลัวเลือดออก
• ทำความสะอาดซอกฟันทุกวัน: ใช้ไหมขัดฟันหรือแปรงซอกฟันขนาดเหมาะสมตามคำแนะนำ
• หลีกเลี่ยงอาหารที่กระตุ้นอาการในช่วงแรก: หากเสียวมาก อาจเลี่ยงของร้อนจัด เย็นจัด แข็ง หรือเผ็ดในระยะสั้น
• ใช้ผลิตภัณฑ์ลดเสียวฟันเมื่อได้รับคำแนะนำ: ผลิตภัณฑ์บางชนิดต้องใช้ต่อเนื่องจึงเห็นผล ไม่ควรเปลี่ยนวิธีใช้เองหากมีอาการมาก
• งดสูบบุหรี่: การสูบบุหรี่เพิ่มความเสี่ยงโรคปริทันต์และรบกวนการตอบสนองของเนื้อเยื่อ
• มาตามนัดประเมินซ้ำ: โดยเฉพาะหลังทำความสะอาดใต้เหงือก เพื่อวัดร่องเหงือก เลือดออก และการตอบสนองต่อการรักษา

หัวใจของการลดหินปูนกลับมาสะสมไม่ใช่การขูดให้ถี่ที่สุด แต่เป็นการควบคุมคราบอ่อนทุกวันให้ทั่วถึง ร่วมกับการนัดดูแลตามความเสี่ยงจริงของแต่ละคน

คำถามที่พบบ่อย

สรุป

คำตอบของคำถามว่า “ขูดหินปูนควรทำบ่อยแค่ไหน” คือควรทำตามความจำเป็นที่พบจากการตรวจ ไม่ใช่กำหนดช่วงเดียวให้ทุกคน ผู้ที่สุขภาพเหงือกดีอาจใช้ระยะนัดตามความเสี่ยง ส่วนผู้มีโรคปริทันต์หรือปัจจัยเสี่ยงอาจต้องติดตามทุกไม่กี่เดือน การขูดหินปูนด้วยวิธีที่เหมาะสมไม่ได้มีเป้าหมายทำลายเคลือบฟัน อาการเสียว ฟันดูห่าง หรือเหงือกยุบหลังทำมักสะท้อนการเอาหินปูนออกและการลดลงของการอักเสบมากกว่าการที่ฟันถูกขูดจนเสียหาย

หากมีเลือดออกตามไรฟัน กลิ่นปาก หินปูนสะสม เหงือกร่น หรือไม่ได้ตรวจสุขภาพช่องปากมาระยะหนึ่ง สามารถศึกษาข้อมูลเพิ่มเติมจาก บริการทันตกรรมของ WeCare Dental Clinic ทำความรู้จัก ทีมทันตแพทย์ หรือ ติดต่อคลินิก เพื่อรับการตรวจประเมินและคำแนะนำที่เหมาะกับสภาพเหงือกของแต่ละบุคคล

แหล่งอ้างอิง

• American Dental Association, MouthHealthy — Scaling and Root Planing
• American Academy of Periodontology — Frequently Asked Questions
• American Academy of Periodontology — Non-Surgical Treatments
• National Institute for Health and Care Excellence — Dental Checks: Intervals Between Oral Health Reviews
• NHS — Gum Disease
• Guy’s and St Thomas’ NHS Foundation Trust — Managing Advanced Gum Disease